Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Blade Runner

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Όχι ότι το μυθιστόρημα Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) του Φίλιπ Ντικ δεν υπήρξε από μόνο του ένα εμπνευσμένο έργο οντολογικού προβληματισμού, αλλά, δημιουργός με κάθε ίνα της έννοιας ο Ρίντλεϊ Σκοτ, έπλασε με εφαλτήριο αυτό, ένα αυτόφωτο, αμιγώς προσωπικό δημιούργημα το Blade Runner (1982), που ελάχιστα παραπέμπει στην αρχική πηγή έμπνευσής του.

Το βιβλίο κατέχει μια σημαντική θέση στο συνολικό (ογκωδέστατο) έργο του συγγραφέα. Με ένα παραληρηματικό λόγο – που μοιραία αδυνατεί να αποφύγει κάποιες φλύαρες στιγμές – και ενίοτε ακουμπά τα όρια μιας ιδιοφυούς παραφροσύνης, ο Φίλιπ Ντικ παρουσιάζει στο χαρτί, έναν αδυσώπητα μοναχικό και ασφυκτικά ελεγχόμενο μελλοντικό κόσμο, όπου μέσα του κραδαίνουν αιώνιες φιλοσοφικές και θεολογικές αναζητήσεις, εμπεριστατωμένες ψυχολογικές ανακαλύψεις και κάποια απροσδόκητα κομμάτια, «φόρος τιμής» στην τέχνη του πολιτισμού που είχε προηγηθεί.

Μετά τον Τελικό Παγκόσμιο Πόλεμο, που «κανείς δε θυμόταν γιατί είχε γίνει και ποιος είχε νικήσει, αν είχε νικήσει κανείς», άνθρωποι και υπέρ-εξελιγμένα ανδροειδή διαπλέκονται σε ένα διαγαλαξιακό αλισβερίσι κάτω από την ερμητική εποπτεία μιας παγκόσμιας κυβέρνησης. Ο Ρικ Ντέκαρντ, συγκατοικεί με τη γυναίκα του, περιποιείται ανελλιπώς το ηλεκτρικό του πρόβατο (τα ζώα απρόσιτη πολυτέλεια αφού σχεδόν έχουν εκλείψει, όμως και τα τεχνητά, προσδίδουν status στον ιδιοκτήτη τους) και «αποσύρει» επί πληρωμή, επικίνδυνα ανθρωπόμορφα ρομπότ που έχουν εξεγερθεί στον πλανήτη κατασκευής τους, δραπέτευσαν στη γη, και απειλούν την απόλυτα επιβεβλημένη «σιωπή» και τη «βουβή κάθοδό της» σε κάθε μορφή ζωής. Μισεί το ηλεκτρικό πρόβατο που πρέπει να το αντιμετωπίζει σα να ήταν ζωντανό, τον θυμώνει «η τυραννία του αντικειμένου», όπως τον θυμώνουν και τα ανδροειδή που κυνηγά και εξοντώνει, γιατί δεν διαθέτουν την ικανότητα να εκτιμήσουν την οποιαδήποτε ύπαρξη. Πώς είναι προγραμματισμένα; Σε τι διαφοροποιούνται από τα ανθρώπινα όντα; Τι καθορίζει τον άνθρωπο;

...«Πως μπορεί κάποιος να μην ξέρει τι είναι;»...

ρωτά ο Blade Runner Ρικ Ντέκαρντ τον κατασκευαστή των ανδροειδών (στην ταινία δεν είναι εισβολείς, παράγονται στη γη) για τη ρεπλίκα Ρέητσελ με την οποία θα ζήσει έναν μοιραίο έρωτα. Σχεδόν άνθρωποι ως προς την ατελή τους φύση (αν και κάποιες στιγμές περισσότερο ανθρώπινοι από αυτούς), με τεχνητό παρελθόν, εμφυτεύματα για αναμνήσεις και ημερομηνία λήξης κονσέρβας, οι ρεπλίκες κινούνται ανάμεσα στους ανθρώπους αγνοώντας την ίδια τους την υπόσταση. Σ΄ έναν κόσμο αφιλόξενο, με εξωτερικά πλάνα βροχερού Χονγκ-Κογκ, διάχυτη ατμόσφαιρα ανατολής (από τη μίνιμαλ γιαπωνέζικη αισθητική μέχρι τα οριγκάμι), φιγούρες βγαλμένες από περιφερόμενο βαριετέ και dress-code μεσοπολέμου, ο Ρίντλεϊ Σκοτ, στήνει τελικά ένα φουτουριστικό love-story. Η Αγάπη σαν ο μόνος βαθύς ψυχικός δεσμός-παρηγοριά, εκεί που άνθρωποι και ανθρωποειδή, διώκτες και καταδιωκόμενοι, ζουν όλοι κάτω από την ίδια μοίρα-τροχό του αναπόδραστου, παλεύοντας απεγνωσμένα (ωστόσο μάταια) να παρατείνουν το πεπερασμένο. Ο απελπισμένος (και δικαιολογημένος;) θυμός του δημιουργήματος για τον δημιουργό του, γιατί τον καταδίκασε σε τούτη την ατελέσφορη προσπάθεια, το τεχνητό φίδι, προπατορικό σύμβολο μιας προδιαγεγραμμένης «πτώσης», η αγάπη και το μίσος για έναν ανηλεή πατέρα-δημιουργό, η τελική αναμέτρηση που μπερδεύει τα δεδομένα, χρίζουν την – κατά τον ίδιο – «πιο εσωτερική και προσωπική δουλειά» του σκηνοθέτη, ένα μεγαλειώδες φιλοσοφικό δοκίμιο, για την ουσία της ύπαρξης, την εγκόσμια ματαιότητα, το θάνατο και τη ζωή.

«Ωραία εμπειρία να ζεις στο φόβο ε; Αυτό είναι να είσαι σκλάβος»…Επίκαιρο όσο ποτέ.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Eyes Wide Shut

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Τι ήταν αυτό που υποκίνησε το ενδιαφέρον μιας απαράμιλλης κινηματογραφικής ιδιοφυίας σαν τον Στάνλεϋ Κιούμπρικ από το Traumnovelle(1926) του Άρθουρ Σνίτσλερ, και τον οδήγησε να το μετουσιώσει σε Eyes Wide Shut(1999) έστω και με μια τριακονταετία χρονοκαθυστέρηση από το αρχικό του πλάνο, δύσκολο να απαντηθεί.

Γεννημένος στη Βιέννη ο μεγαλογιατρός και συγγραφέας Άρθουρ Σνίτσλερ, έζησε μεταξύ 19ου και 20ου αιώνα στην ανέγκλητη αυτοαναφορικότητα της άνεσης και της ασφάλειας που του προσέδιδε η ανωτερότητα της μεσοαστικής του καταγωγής. Έντονα επηρεασμένος από τις Φροϋδικές αναταράξεις και με παρεπόμενα από τον όψιμο ρομαντισμό, την ανεπτυγμένη ευαισθησία και την εντατική ενδοσκόπηση, αποτύπωσε στα γραπτά του την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής, μέσα από ένα βιωμένο προσωπικό παρόν το οποίο εκφράζει τα πιο καίρια στοιχεία του ρομαντικού ατομικισμού.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: The Shawshank Redemption

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

«Στην πραγματικότητα δεν τίθεται ερώτημα. Δύο είναι οι επιλογές τελικά. Ή θα ζήσεις για τη ζωή, ή θα ζήσεις για το θάνατο.»

Τι κι αν υφίσταται σαν κατοχυρωμένη γνώση, η γνωστή ρήση πως «η ελπίδα πεθαίνει τελευταία», για τον ‘Αντυ Ντυφρέν τον ήρωα της νουβέλας του Στίβεν Κινγκ, «Η Ρίτα Χέηγουωρθ στις φυλακές Σάοσανκ», η ελπίδα δεν πεθαίνει ποτέ. Καταδικασμένος άδικα για το φόνο της γυναίκας του και του εραστή της, ο ήρωας που (συμπτωματικά(;) έχει γενέθλια την ίδια μέρα με τον δημιουργό του), μεταφέρεται το Σεπτέμβρη του 1948 στις φυλακές Σάοσανκ για να «συνετιστεί». Εκεί γνωρίζει τον ισοβίτη Έλις Ρέντιγκ και συνενώνεται μαζί του σε μια φιλία ζωής.

Η απόλυτη αποφασιστικότητα του Άντυ – που κάμπτεται ενίοτε, ευτυχώς προσωρινά – να μετασχηματίσει την ελπίδα που πεθαίνει, από απροσδιόριστο παθητικό συναίσθημα που οδηγεί στην αδράνεια και στη μοιρολατρική αποδοχή κάθε υποκρισίας και παραλογισμού των «αναμορφωτών» μιας οπουδήποτε Αμερικής, σε ελπίδα που μένει πάντα ζωντανή (κατ΄ επέκταση σε ένα υπόγειο), ενεργητικό δυναμισμό με μοναδικό στόχο τη –φαινομενικά ανέφικτη– διατήρηση της αυτοδιάθεσης και την τελική επικράτηση πάνω σε κάθε μορφή αποστέρησης της ελευθερίας, τον κατατάσσει σαν μια ξέχωρη οντότητα μέσα στον καθένα μας.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: The Road

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Στους χρόνους που οι έσχατες στιγμές της ανθρωπότητας έχουν επέλθει προ πολλού, «ανοίγεται» Ο Δρόμος του Κόρμακ ΜακΚάρθυ. Ο συγγραφέας εμπνεύστηκε το θέμα του βιβλίου σε μια εκδρομή με το γιό του, και το «χρησιμοποίησε» για να εκφράσει την αγάπη του προς αυτόν. Οι περισσότεροι διάλογοι είναι πραγματικές μεταξύ τους συζητήσεις, ενώ υπάρχει και η πληροφορία ότι ο γιός του κατά κάποιο τρόπο ήταν συν-συγγραφέας στο βιβλίο αυτό. Εκδόθηκε το 2006, τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ το 2007, και πέρασε στη μεγάλη οθόνη το 2009 σε μια ταινία που έχει χαρακτηριστεί, ως το «λιγότερο εμπορικό προϊόν στην πρόσφατη ιστορία του Χόλυγουντ».

« …το παιδί ήταν η εγγύησή του. Είπε: άμα δεν είναι αυτό ο λόγος του Θεού, ο Θεός δεν μίλησε ποτέ.»

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Η Ωραία της Ημέρας

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Όταν ο Ζοζέφ Κεσέλ δημοσίευσε σε συνέχειες την Ωραία της ημέρας στο Gringoire ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, συνθήκη που συνεχίστηκε και αφού το μυθιστόρημα ολοκληρώθηκε και έφτασε στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Από το 1928 που εκδόθηκε, έως και το 1967 που αναγνωρίστηκε διεθνώς λόγω της μεταφοράς του στο σινεμά από τον Λουίς Μπουνιουέλ – πιθανότατα δε, ακόμη περισσότερο στην μετά την ταινία, εποχή – είναι αμφίβολο αν το έργο πέρασε στο ευρύ κοινό σαν ένα δημιούργημα που απώτερο σκοπό έχει, να αναδείξει την απέραντη, αληθινή και τρυφερή αγάπη. Και ενώ κατηγορήθηκε σφοδρά ως πορνογραφικό και σαδομαζοχιστικό, ο συγγραφέας δυσκολεύεται να δεχθεί «ότι θα μπορούσε κάποιος να παρερμηνεύσει το σκοπό του δημιουργού» μιας και «είναι αδύνατον να αποκαλύψεις το δράμα της ψυχής και της σάρκας, χωρίς να μιλήσεις ελεύθερα και για τα δύο».

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Kiss of the Spider Woman

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Αν υπάρχει κάποιο λογοτεχνικό έργο που θα αξίωνε – δικαιωματικά –  να χαρακτηριστεί ως η απόλυτη σινεφίλ αναφορά, αυτό δεν είναι άλλο από το Φιλί της Γυναίκας Αράχνης του Μανουέλ Πουίγκ. Ο αυτοεξόριστος Αργεντινός συγγραφέας έγραψε το βιβλίο το 1976. Απαγορευμένο έως το 1983 στη χώρα του, το κείμενο  – αρκετά διαφοροποιημένο ως προς τη δομή – βρίσκει το δρόμο του (όχι εύκολα) προς τη μεγάλη οθόνη, σε μια ανεξάρτητη αμερικανοβραζιλιάνικη συμπαραγωγή με σκηνοθέτη τον επίσης Αργεντινό Έκτορ Μπαμπένκο, το 1985.

Δύο φυλακισμένοι, σε κάποιο μη προσδιορισμένο επακριβώς τόπο της Λατινικής Αμερικής μοιράζονται το ίδιο κελί, και από εκεί, επιχειρούν να αποδράσουν μέσα από έναν  μοναδικά ιδιότυπο (αλλά όχι μοναδικό) τρόπο, που επινοεί ο ένας από τους δύο… το δρόμο του σινεμά. Ο Βαλεντίν, πολιτικός κρατούμενος, άθεος, με παρελθόν στo αντιστασιακό κίνημα που καταφέρεται ενάντια στην ασύδοτη διακυβέρνηση μιας σκοτεινή αρχής, και ο Μολίνα, πολίτης μιας χώρας που φυλακίζει τις «αδερφές», ευαίσθητος, εξαρτημένος από τη μητέρα, με ανεκπλήρωτο απωθημένο τους «πραγματικούς» άντρες και ιδιαίτερη αδυναμία τους «επικίνδυνα» νεαρούς εραστές, συναντιούνται, συγκρούονται, συνυπάρχουν, και εντέλει συμπλέουν, κάτω από ένα κινηματογραφικό πανί, νοητά απλωμένο στους περιορισμένους τοίχους ενός κελιού.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Lord of the Flies

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Ποια είναι η -εν δυνάμει- κατάληξη της πορείας του «εκπολιτισμού» του ανθρώπου και πόσο επισφαλείς αναγνωρίζονται εν τέλει, οι διαμέσου των αιώνων ορθολογιστικές «παρεμβάσεις» που αντιβαίνουν τα ένστικτα;

Σε αυτό το βασικό πυρήνα εξερεύνησης στήνει ο Βρετανός δάσκαλος Γουίλιαμ Γκόλντιγκ την ανθρώπινη ύπαρξη, και μάλιστα στην πιο βελτιωμένη και αθώα εκδοχή της, τα παιδιά. Ο συγγραφέας, δανείστηκε για το έργο του τον τίτλο Ο Άρχοντας των μυγών, από μια αρχαία διάλεκτο της Μέσης Ανατολής που ονοματίζει έτσι (Baal zebub) το Σατανά. Ακόμη κι αν δεν γνωρίζει κάποιος αυτή την πληροφορία, αυτόματα συναισθάνεται το σκοτεινό περιεχόμενο του όρου.

Μια ομάδα αγοριών από τον πολιτισμένο Βρετανικό κόσμο, βρίσκεται κάτω από σχεδόν αδιευκρίνιστες συνθήκες σε κάποιο έρημο νησί δίχως την παρουσία κανενός ενήλικα. Εκεί καλούνται όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά και να συνδιαλλαγούν ως σύνολο, μα πρώτα-πρώτα ο καθένας ξεχωριστά, την προαιώνια -και αναπόφευκτη- συνάντηση με το «κακό», που ελλοχεύει παντού.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: The Tenant

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

«Πες μου, πότε ακριβώς σταματάει ένας άνθρωπος να νομίζει αυτό που νομίζει ότι είναι;»

Υπάρχει άραγε μεμονωμένη χρονική στιγμή που συμβαίνει το «πέρασμα»,  ή η πορεία είναι σταδιακή, πλην όμως αμετάκλητη; Ο Ένοικος του Ρολάν Τοπόρ βυθίζεται στην παράνοια αυτοβούλως, χρησιμοποιεί όμως καταλυτικά και την «υποστηρικτική» αντιμετώπιση των συνανθρώπων του.

Με ιδιοποιημένο μότο του το «σκέφτομαι άρα επωφελούμαι», συνειδητοποιημένη εσωτερική κατάσταση την «προχωρημένη αποσύνθεση», βασικό στοιχείο του χαρακτήρα του «το άγχος, στο στάδιο του πανικού»,  ο συγγραφέας-ζωγράφος Ρολάν Τοπόρ παρουσιάζει τον εαυτό του  - και όχι μόνο - και ορίζει ως τη μεγαλύτερη δυστυχία «το να είναι η πραγματικότητα αυστηρά συμμορφωμένη με αυτά που ξέρω γι΄ αυτή». Συνιδρυτής και πρωτεργάτης του «Κινήματος Πανικού», μιας αντισυμβατικής καλλιτεχνικής κίνησης που εμφανίστηκε στο Παρίσι στα μέσα του ΄60,  δημοσίευσε τον Ένοικο το 1976 και γνώρισε παγκόσμια επιτυχία, ειδικά μετά τη μεταφορά του στο σινεμά από τον Ρομάν Πολάνσκι (1976).

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Rebecca

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Η χωρίς οικογένεια, χωρίς ζωή και χωρίς όνομα (!) ηρωίδα, με μόνο όπλο την υπόγεια ανταγωνιστική της προσωπικότητα καλά καμουφλαρισμένη πίσω από το υποκριτικά αφελές προσωπείο που προωθεί, καταφέρνει από νοικιασμένη στην υπηρεσία μιας άξεστης μεγαλοαστής, να γίνει η σύζυγος ενός αινιγματικού χήρου αριστοκράτη και κυρία του πολυσυζητημένου Μάντερλι. Γραμμένη το 1938 από τη Δάφνη ντι Μωριέ η Ρεβέκκα, διαθέτει το τυπικό μοτίβο ενός πρωτόλειου άρλεκιν, σε ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης ωστόσο, εκτείνεται  πολύ περισσότερο από αυτό.

Έργο που θεωρείται το πιο αξιόλογο και αντιπροσωπευτικό δείγμα γραφής της πολυγραφότατης συγγραφέως, η Ρεβέκκα γνώρισε μεγάλη επιτυχία. Καθώς όλα ξεκινούν μετά το βιαστικό γάμο των δύο ερωτευμένων (;) και τον ερχομό της καινούριας νύφης στο Μάντερλι  -όπου κρίνεται εκ προοιμίου ανεπαρκής  αφού  ακόμα δεσπόζει με την «παρουσία» της  η  νεκρή σύζυγος του γαμπρού - το στόρι φλερτάρει στην εξέλιξή του με αγγλική ιστορία μυστηρίου, τοποθετημένη στη λατρεμένη από τη συγγραφέα, βρετανική επαρχία της νότιας Αγγλίας. Η Ρεβέκκα  είναι η Μεγάλη Παρεξήγηση στοιχειοθετημένη από τον αυτοεγκλωβισμό της ηρωίδας μέσα στη βαθειά της μειονεξία και στην αδυναμία της να διεκδικήσει ένα ισοδύναμο μερίδιο συμμετοχής  στο σπίτι και στη ζωή του συντρόφου της.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: The Third Man

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Όταν ένας πρώην κατάσκοπος (Γκράχαμ Γκρην) και ένας πρώην  Βρετανός στρατιώτης (Κάρολ Ρηντ) συναντιούνται στο ζοφερό τοπίο της μεταπολεμικής  Ευρώπης και πρωτοστατούν στη δημιουργία μιας κινηματογραφικής ιστορίας με ιστορικό φόντο, αλλά και βασικό θέμα τα απομεινάρια της πολεμικής θηριωδίας, τότε περιμένουμε ένα τουλάχιστον αξιοπρεπές δημιούργημα με αδιαμφισβήτητη γνωστική εμπειρία που μπορεί να κερδίσει την εκτίμηση κοινού και κριτικής. Τώρα, αν  στη συνάντηση αυτή εμπλέκεται και η επιβλητική παρουσία του Αμερικανού «φίλου» Όρσον Ουέλς, τότε αυτό μετατρέπεται σε ταινία-σταθμό στην ιστορία του σινεμά.

Από το Χαρτί στο Σελιλόιντ: Lost Horizon

Από την Ελένη Τσατσαρώνη

Το 1937, ο βραβευμένος σκηνοθέτης Φραντσέσκο Ροζάριο Κάπρα, γιος Iταλών μεταναστών που ζει το αμερικάνικο όνειρο στην ανερχόμενη κινηματογραφική βιομηχανία, μεταφέρει στο σινεμά το δημοφιλές μυθιστόρημα του Bρετανού συγγραφέα Τζαίημς Χίλτον. Ο Χίλτον έγραψε τον Χαμένο Ορίζοντα το 1933, αλλά το βιβλίο γίνεται ευρύτερα γνωστό χάρη στο επόμενο μυθιστόρημά του το Αντίο Μίστερ Τσιπς  που δημοσιεύθηκε ένα χρόνο αργότερα. Το 1939, μετά τη μεταφορά του στον κινηματογράφο, στοιχειοθετήθηκε σε χαρτόδετη μορφή και έγινε μεγάλη λαϊκή επιτυχία. Θεωρούμενο το πρώτο best-seller βιβλίο τσέπης όπως και το επίσημα πρώτο Pocket-Book στην ιστορία. Παρότι χαρτόδετα βιβλία κυκλοφορούσαν ήδη από τα μέσα του 19^ου αιώνα η πρωτιά έγκειται στο ότι απευθύνθηκε σε μια μαζική αγορά και σε ένα νεοσύστατο αναγνωστικό κοινό που δεν διέθετε τα χρήματα ή τον χρόνο για την αγορά και ανάγνωση ενός βιβλιοδετημένου «στιβαρού» έργου. Σε αντίθεση με το βιβλίο ωστόσο,  η ταινία υπήρξε παταγώδης εμπορική αποτυχία.